„Gdy dnia 30 października 1918 poczęły krążyć coraz żywsze pogłoski o mającym nastąpić zamachu na Lwów…” Tak Wawrzyniec Dayczak wspominał ostatnie godziny przed wybuchem walk o miasto. 36-letni wtedy Wawrzyniec Dayczak był synem chłopa z Reniowa na Podolu. Był pierwszym chłopcem ze swojej wsi, który poszedł do gimnazjum. Potem poszedł na architekturę na Politechnikę Lwowską.
Jego ojciec Maciej był wójtem, społecznikiem i wiejskim poetą. Wychowywał dziewięcioro dzieci. Wawrzyniec zawdzięczał mu możliwość zdobycia wykształcenia, o którym większość jego wiejskich rówieśników mogła jedynie marzyć. Ale Wawrzyniec miał również inne zainteresowania. Jeszcze jako gimnazjalista związał się z tajnym Związkiem Młodzieży Polskiej „Zet”. W 1905 roku uczestniczył jako kurier w przygotowaniach do strajku szkolnego w Warszawie.
Trzy lata później, w 1908 roku, założył we Lwowie DRUŻYNY BARTOSZOWE. Dlaczego powstała kolejna polska organizacja patriotyczna, skoro istniał już „Sokół”? Dayczak, który sam działał wcześniej w Sokole, uważał, że organizacja ta była zbyt miejska i inteligencka. We wspomnieniach zauważył: „W takim środowisku chłop wiejski musiał się czuć nieswojo”. Postanowił więc stworzyć organizację przeznaczoną przede wszystkim dla polskiej młodzieży wiejskiej. Jej patronem został Bartosz Głowacki, chłopski bohater insurekcji kościuszkowskiej.
Drużyny zakładały biblioteki i świetlice, prowadziły chóry, teatry amatorskie, organizowały wykłady, ćwiczenia gimnastyczne, musztrę i szkolenie strzeleckie. Miały przygotować chłopskich synów nie tylko do przyszłej służby wojskowej, ale również do świadomego uczestnictwa w życiu narodowym. Miały też drugi cel, o którym dzisiaj mówi się znacznie rzadziej. Od 1900 roku na galicyjskiej wsi szybko rozwijały się ukraińskie „Sicze” — organizacje gimnastyczno-pożarnicze, będące jednocześnie ośrodkami ukraińskiego życia narodowego.
Ukraińskie organizacje przyciągały też Polaków
Polacy dostrzegali, że na terenach zamieszkanych przez obie narodowości ukraińskie stowarzyszenia przyciągały także polską młodzież, która nie miała własnych organizacji o podobnym charakterze. Drużyny Bartoszowe miały stać się dla nich alternatywą. Drużyny Bartoszowe rosły szybko. W 1914 roku działało ich około 280 drużyn, skupiających ponad 7 tysięcy członków. Jaki stosunek do cesarza mieli ci młodzi ludzie, wychowani przecież w monarchii austro-węgierskiej?
Zachowała się opowieść o wydarzeniu z Mszany Dolnej w 1913 roku. Austriacka policja miała zatrzymać tamtejszą drużynę i zapytać: „Czy wam cesarz na to pozwolił?” Drużyniacy odpowiedzieli: „Co nas cesarz obchodzi, my go się nie pytamy. Cesarz w Wiedniu, a my w Polsce”. W sierpniu 1914 roku Drużyny Bartoszowe, razem z polowymi drużynami „Sokoła” i innymi organizacjami, współtworzyły Legion Wschodni. Ale legionowa historia zakończyła się niespodziewanie i szybko. We wrześniu w Mszanie Dolnej żołnierze odmówili złożenia przysięgi wojskowej, bo nie byli w niej obiecanego wcześniej odwołania do Polski.
21 września 1914 roku Legion Wschodni rozwiązano. Część żołnierzy zdecydowała się jednak pozostać w Legionach Polskich, współtworząc 3. Pułk Piechoty. Sam Dayczak w 1915 roku został powołany do armii austro-węgierskiej. Służył w 80. Pułku Piechoty, przeszedł również przez front włoski. Po kontuzji otrzymał przydział do wojskowych prac architektonicznych we Lwowie. I właśnie tam zastał go rozpad monarchii.
1 listopada 1918 roku wybuchła wojna o Lwów. Dayczak wstąpił do Polskich Kadr Wojskowych. Uczestniczył w organizowaniu polskiej mobilizacji oraz pracach wywiadowczych i technicznych. Znalazł się w Naczelnej Komendzie Obrony Lwowa. Wśród obrońców miasta byli także inni dawni działacze Drużyn Bartoszowych: Czesław Mączyński, Roman Abraham, Bernard Mond i Stanisław Bac, który w 1913 roku zastąpił Dayczaka na stanowisku naczelnika organizacji.
Po listopadowych walkach Dayczak nadal służył Polsce, uczestnicząc między innymi w organizowaniu oddziałów odsieczowych. W 1920 roku ponownie zgłosił się do służby ochotniczej. Potem wrócił do architektury. Zaprojektował około stu kościołów i kaplic, przede wszystkim na terenie dawnej Galicji Wschodniej. Był również autorem projektów budynków szkolnych, mieszkalnych i użyteczności publicznej.
Pracował przy ołtarzu głównym kościoła św. Elżbiety we Lwowie, renowacji Czarnej Kamienicy i rekonstrukcji arkadowych galerii Pałacu Korniaktów, znanego także jako Kamienica Królewska. Po drugiej wojnie światowej opuścił Lwów i zamieszkał w Jarosławiu. Zmarł w 1968 roku.
Pamiętajmy o Lwowie i jego obrońcach.
30 X 1918

