4 czerwca 1989 roku w całej Polsce trwały wybory. Ludzie szli do urn i skreślali kandydatów komunistycznej władzy. W Kętrzynie milicyjny radiowóz powoli jechał ulicą Kajki w kierunku szpitala. Zatrzymał się przy prosektorium. Z samochodu wysiadła kobieta, której towarzyszyli dwaj mężczyźni. Kobieta już nawet nie płakała. Jak później wspominała, stojąc w drzwiach prosektorium, po prostu wyła.
Na stole sekcyjnym leżało ciało jej syna, 25-letniego Roberta Możejki. Ostatni raz widziano go żywego 31 maja. Według relacji przekazanych rodzinie został zabrany z ulicy przez milicyjny radiowóz. Bliscy próbowali ustalić, co się z nim stało. W milicji zaprzeczano, by go zatrzymano. 3 czerwca z kętrzyńskiego jeziorka wyłowiono jego ciało. Pogrzeb odbył się 5 czerwca. W Polsce kończyła się epoka komunistycznych rządów, ale dla rodziny Roberta zaczynała się historia pytań, na które nie otrzymała przekonujących odpowiedzi.
Można powiedzieć, że dopiero wtedy symbolicznie skończył się w Kętrzynie stan wojenny. Choć formalnie zniesiono go niemal sześć lat wcześniej. A wszystko zaczęło się w grudniu 1981 roku, w niewielkim pokoju spółdzielczego mieszkania na trzecim piętrze.
Nastolatkowie malują plakaty
Mieli po 16–18 lat. Chłopcy i dziewczęta. Zwyczajna młodzież, taka jak tysiące młodych ludzi mieszkających wtedy w Kętrzynie. 13 grudnia obudzili się w innym kraju. Na ulicach pojawiło się wojsko, telefony przestały działać, a ludzi, których jeszcze niedawno oglądali podczas solidarnościowych wieców, zamykano w więzieniach i ośrodkach internowania. Co zrobić? Jak zaprotestować? Nie chcieli się pogodzić z wojennym trybem życia swojej ojczyzny. Nie teraz, kiedy „Solidarność” zdążyła już pokazać, że można żyć inaczej.
Dyskutowali więc i malowali plakaty. „Terror drogą do socjalizmu”, „Tylko władza niechciana używa przemocy”, „Pełne więzienie jedynym gwarantem władzy”. Potem wyszli na miasto. Według wspomnień uczestników rozwieszali plakaty we czterech. W jednej parze działali bracia Marek i Tomasz Kosiorowie, w drugiej Jarosław Lipka i Tadeusz Arłukowicz. Nocna akcja się udała. Plakaty pojawiły się na kętrzyńskich ulicach, a chłopcy wrócili do domów.
Ale komunistyczna władza potraktowała ten protest bardzo poważnie. Następnego dnia Służba Bezpieczeństwa rozpoczęła swoje śledztwo. Szybko wytypowała Jarka Lipkę. Długowłosego blondyna klejącego plakat na Placu Grunwaldzkim zauważył ktoś, kto pełnił nocną służbę w budynku dzisiejszego Starostwa Powiatowego. 16 grudnia, gdy esbecy poszli do domu Jarka, był u niego Tomek. Zgarnęli obydwu. Rysopisy się mniej więcej zgadzały, a że szczegóły już nie, nie było problemem. Widziano malujących dwóch, zatrzymano dwóch. Esbekom wszystko się zgadzało. Zostali aresztowani. Obaj trafili przed wojskowy wymiar sprawiedliwości.
Za plakaty do więzienia
29 stycznia 1982 roku Sąd Pomorskiego Okręgu Wojskowego w Bydgoszczy, orzekający na sesji wyjazdowej w Olsztynie, skazał każdego z nich na rok pozbawienia wolności i rok pozbawienia praw publicznych. Za co? Za rozlepianie antyrządowych plakatów, które według oskarżenia mogły wywołać niepokój publiczny lub rozruchy. Przewodniczącym składu orzekającego był porucznik Marian Buliński. W wolnej Polsce został sędzią Sądu Najwyższego. W stan spoczynku przeszedł dopiero w 2018 roku.
Obaj nastolatkowie trafili do więzienia w Bartoszycach. Wyszli stamtąd warunkowo 25 czerwca 1982 roku, po odbyciu połowy kary. Zostali również skreśleni z listy uczniów. Władza mogła uznać, że ukarała i wychowała dwóch młodych buntowników. Nic bardziej mylnego. Lipka i Kosior nie tylko nie zrezygnowali z działalności opozycyjnej, ale znaleźli się w środowisku, z którego wyrosła jedna z najbardziej aktywnych młodzieżowych grup antykomunistycznych w regionie.
Służba Bezpieczeństwa nadal się nimi interesowała. Zakładano sprawy ewidencyjne, obserwowano kontakty i próbowano ustalić, kto uczestniczy w działalności opozycyjnej. Tymczasem młodzi ludzie pozyskiwali kolejnych kolegów.
Nie nastawiali drugiego policzka
Ważną postacią dla kętrzyńskiej młodzieży stał się O. Bronisław Sroka, jezuita pracujący w Świętej Lipce. Był człowiekiem o życiorysie, który musiał imponować młodym konspiratorom. W 1953 roku, jako uczeń gdańskiego liceum, został aresztowany za działalność w antykomunistycznej organizacji młodzieżowej „Podziemna Kolonia”. Komunistyczny sąd wojskowy skazał go na pięć lat więzienia. Odbywał karę między innymi w Sztumie i Jaworznie.
Po latach sam wychowywał następne pokolenie ludzi, którzy nie zamierzali pogodzić się z komunizmem. Ojciec Sroka przekonywał młodych, że człowiek nie jest tylko istotą zabiegającą o wygodne życie i pełniejszy talerz. Mówił dosadnie, że człowiek nie jest chodzącą kupą mięsa, a w życiu nie chodzi tylko o grubiej posmarowaną pajdę chleba. Tłumaczył też młodym ludziom, że chrześcijańska postawa wcale nie polega na nastawianiu „drugiego policzka”, i wcale nie oznacza bezradności wobec przemocy.
Grupa wydawała swoją gazetkę podziemną „Początki Jutra”, malowała hasła na murach, organizowała akcje ulotkowe, kolportowała prasę i literaturę bezdebitową. Były też wyjazdy na rocznicowe demonstracje do Gdańska, Warszawy czy Krakowa. Grupa pojawiała się również na trasie pielgrzymek Papieża do Polski.
Prawdziwą ucieczką do wolnej Polski były piesze pielgrzymki do Częstochowy. Młodzi kętrzynianie pielgrzymowali w grupie polsko-węgierskiej. W warszawskiej akademickiej „17” szli nie tylko konspiratorzy, ale także wszyscy ci, którzy wspierali działalność kolegów, ale z różnych powodów nie mogli bądź nie chcieli w niej uczestniczyć. Pielgrzymka łączyła wszystkich tych, którzy już konspirowali i tych, którzy mieli konspirować za chwilę. Szli w jednej grupie i „starzy” i „młodzi”.
Adam Dydziński i nowe pokolenie
W połowie lat osiemdziesiątych starsi działacze wyjeżdżali z Kętrzyna na studia. Ich miejsce zajmowali młodsi. A właściwie jeden – charyzmatycznych był Adam Dydziński, nazywany przez kolegów „Dudyniem”. Był bezkompromisowy. Zmieniał szkoły, z których usuwano go za antykomunistyczne poglądy, ale nie zmieniał przekonań. 13 grudnia 1985 roku został zatrzymany przez SB. Tego samego dnia zatrzymano również Jerzego Wielickiego. Sprawa dotyczyła ulotek rozrzucanych na ulicach Kętrzyna.
Na jednych napisano „Solidarność zwycięży”. Inne przedstawiały osiołka i hasło „Ja zawsze czytam Trybunę Ludu”. Za takie dowcipy w Polsce Ludowej można było trafić do więzienia. 5 czerwca 1986 roku Sąd Rejonowy w Kętrzynie skazał Dydzińskiego i Wielickiego na dziesięć miesięcy pozbawienia wolności. Dopiero w listopadzie Sąd Wojewódzki w Olsztynie uchylił wyrok i umorzył postępowanie. Represje nie zatrzymały młodych działaczy.
W 1987 roku założył Federację Młodzieży Walczącej Warmii i Mazur, która była jednym z elementów organizacji ogólnopolskiej. Niezliczona ilość akcji organizowanych przez FMW musiała mocno denerwować przełożonych kętrzyńskich esbeków. Wyrok Adama Dydzińskiego i Jurka Wielickiego nie zatrzymało działalności antykomunistycznej w Kętrzynie. Młodych ludzi gotowych do przeciwstawianiu się komunistom było już bez liku. SB musiało zorganizować w gabinecie fizyków kętrzyńskiego Ogólniaka punkt obserwacyjny, by wypatrywać kto rozrzuca ulotki w szkole. Niewiele to dało. Ulotki latały w najlepsze.
Adam nie krył się ze swoją działalnością i drwił z esbeków. Podczas jednej z rozpraw przed kolegium do spraw wykroczeń, gdy przewodnicząca pozwoliła mu w końcu zabrać głos, zażądał dla siebie kary śmierci. Organizacja drukowała podziemną prasę, organizowała akcje ulotkowe, kolportowała wydawnictwa niezależne, prowadziła działalność samokształceniową i uczestniczyła w demonstracjach. Jej członkowie nie kryli pogardy dla komunistycznej propagandy. Byli młodzi, bezczelni i gotowi ryzykować.
Śmierć, która nie pozwala zamknąć tej historii
W 1989 roku komunistyczny system chylił się ku upadkowi. Trwały przygotowania do wyborów czerwcowych, ale część środowisk niepodległościowych uważała porozumienia Okrągłego Stołu za zbyt daleko idący kompromis. Do tych środowisk należała także kętrzyńska Federacja Młodzieży Walczącej. Właśnie wtedy zginął Robert Możejko. Według relacji jego matki, Ireny Zareckiej, Robert był wcześniej nakłaniany do współpracy z aparatem bezpieczeństwa. 31 maja 1989 roku widziano go z funkcjonariuszem SB. Rodzinie przekazano także informację, że został zabrany z ulicy przez milicyjny radiowóz.
Później zaginął. Kiedy bliscy próbowali go odnaleźć, napotykali obojętność i zaprzeczenia. 3 czerwca odnaleziono jego ciało w kętrzyńskim jeziorku. Matka opisywała widoczne na zwłokach obrażenia. Okoliczności śmierci od początku budziły podejrzenia środowiska Federacji Młodzieży Walczącej. W podziemnej prasie pojawiły się artykuły wskazujące na możliwość zabójstwa dokonanego przez funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa. Pisano o sprawie w „Monicie”, „Solidarności Walczącej” i „Antymantyce”. Kolportowano również plakaty z fotografią Roberta.
Prowadzono postępowanie, ale umorzono je wobec niestwierdzenia przestępstwa. Czy słusznie? Czy wszystkie okoliczności zostały należycie zbadane? Co wydarzyło się między 31 maja a 3 czerwca 1989 roku? Bez pełnych akt postępowania i dokumentacji medycznej nie można odpowiedzialnie przesądzać, kto i w jaki sposób doprowadził do śmierci Roberta Możejki. Nie można jednak również udawać, że podejrzenia jego bliskich i kolegów nigdy nie istniały.
4 czerwca Polacy głosowali przeciwko komunistycznej władzy. W tym samym czasie matka Roberta rozpoznawała ciało swojego syna. Ten obraz pozostaje jednym z najbardziej przejmujących symboli końca PRL w Kętrzynie. Przez osiem lat młodzi ludzie malowali plakaty, drukowali gazety, organizowali demonstracje, przechodzili przez przesłuchania i więzienia. Chcieli wolności dla siebie i niepodległości dla Polski. Wielu z nich doczekało wolnego kraju. Robert Możejko nie.
I dopóki nie poznamy wszystkich okoliczności jego śmierci, w historii kętrzyńskiego podziemia antykomunistycznego pozostanie pytanie, na które nie ma odpowiedzi.

