KSIĘGA SZKOCKA W KAWIARNI SZKOCKIEJ WE LWOWIE

historia Polski, II Rzeczpospolita, Lwów

Niektóre problemy matematyczne były warte butelkę wina. Inne – obiad. Za rozwiązanie jednego można było dostać żywą gęś. Wszystkie trafiały do niezwykłego zeszytu leżącego w lwowskiej kawiarni. To była Księga Szkocka. W latach 30. XX wieku jednym z miejsc spotkań lwowskich matematyków stała się Kawiarnia Szkocka. Bywali tam między innymi Stefan Banach, Stanisław Mazur, Hugo Steinhaus i Stanisław Ulam.

Potrafili siedzieć przy stolikach godzinami. Rozmawiali o matematyce, stawiali problemy i próbowali je rozwiązywać. Kiedy brakowało papieru, pisali chemicznymi ołówkami bezpośrednio na marmurowych blatach. Miało to jedną zasadniczą wadę. Blaty były później czyszczone.

Według słynnej opowieści podczas jednej z wyjątkowo długich sesji matematycy zapisali na stoliku ważny dowód. Nikt go jednak nie przepisał. Następnego dnia sprzątaczka starła zapis. I matematyczny dowód zniknął. W końcu żona Stefana Banacha, Łucja Banach, kupiła duży zeszyt i przekazała go matematykom. Od tej pory problemy miały już nie ginąć.

Tak w 1935 roku narodziła się Księga Szkocka. Nie był to oficjalny uniwersytecki dokument. Był to zwyczajny zeszyt przechowywany w kawiarni, do którego wpisywano kolejne problemy matematyczne, nazwiska autorów, czasami rozwiązania, a niekiedy także nagrody. I właśnie nagrody stały się częścią legendy.

Za rozwiązanie jednego problemu można było dostać piwo. Za inny – butelkę wina albo obiad. Ale najsłynniejszą nagrodę wyznaczył Stanisław Mazur. Za rozwiązanie problemu numer 153 obiecał… żywą gęś. Problem okazał się niezwykle trudny. Czekał na rozwiązanie ponad trzydzieści lat.

Dopiero w 1972 roku rozwiązał go szwedzki matematyk Per Enflo. Mazur dotrzymał słowa. Podczas uroczystości w Warszawie wręczył Szwedowi żywą gęś. Istnieje zdjęcie z tej chwili: dwóch poważnych matematyków i gęś będąca nagrodą za rozwiązanie problemu, nad którym matematycy zastanawiali się od czasów przedwojennego Lwowa. Księga zawierała 193 problemy.

Ostatni z nich wpisał Hugo Steinhaus 31 maja 1941 roku. Nie wiedział jeszcze, że historia lwowskiej szkoły matematycznej właśnie dobiega końca. Trzy tygodnie później Niemcy zaatakowali Związek Sowiecki. Pod koniec czerwca zajęli Lwów. Rozpoczęła się zagłada środowiska, które stworzyło Księgę.

Sam zeszyt jednak ocalał

Stefan Banach przekazał go przedwojennemu przyjacielowi i koledze, a po wojnie Księga trafiła do Stanisława Ulama w Stanach Zjednoczonych. Dzięki temu jej treść została zachowana i rozpowszechniona wśród matematyków na świecie. I tak zwyczajny zeszyt z lwowskiej kawiarni stał się jednym z najbardziej niezwykłych dokumentów w historii matematyki. Bo Księga Szkocka pokazuje coś, czego nie widać w gotowych twierdzeniach i podręcznikach.

Pokazuje matematykę w chwili, kiedy dopiero powstawała. Przy kawie, papierosach i marmurowym stoliku. Czasami za butelkę wina. A czasami za żywą gęś.

17 VII 1935