Jak można było zostać królem w średniowieczu? Najlepiej mieć wojsko, poparcie możnych i Kościoła. Ale bardzo pomagały też pieniądze. 20 stycznia 1320 roku Władysław Łokietek został koronowany w Krakowie na króla Polski. Po blisko dwóch stuleciach rozbicia dzielnicowego odradzało się Królestwo Polskie. Nie znaczy to jednak, że Polska nagle znowu znalazła się w granicach sprzed rozbicia dzielnicowego.
Łokietek nie miał Pomorza Gdańskiego, które zabrali Krzyżacy. Nie kontrolował większości Śląska. Poza jego państwem pozostawała znaczna część Mazowsza. Na dodatek pretensje do polskiej korony zgłaszał król Czech Jan Luksemburski. A sam Łokietek miał już około sześćdziesięciu lat. Czasu niewiele, problemów cała masa. Do niedawna miał jeszcze jeden poważny kłopot – konflikt z biskupem krakowskim Janem Muskatą. Łokietek kazał go nawet uwięzić, a Muskata doprowadził później do obłożenia księcia ekskomuniką.
Jakby tego było mało, kilka lat wcześniej przeciw Łokietkowi zbuntował się Kraków. Po stłumieniu buntu wójta Alberta władca rozprawił się z przeciwnikami bardzo brutalnie. Źródła mówią o więzieniu, włóczeniu skazańców końmi po mieście i pozostawianiu ich ciał na szubienicach. Z tym buntem wiąże się również jedna z najbardziej makabrycznych opowieści polskiego średniowiecza. Według późnego przekazu ludzie Łokietka mieli kazać mieszkańcom Krakowa powtarzać te słowa: „Soczewica, koło, miele, młyn”. Kto nie potrafił ich poprawnie wymówić, zdradzał niemieckie pochodzenie i miał „dać gardło”.
Trzeba przyznać, że Łokietek mógł wymyślić trudniejsze słowa. Problem w tym, że historycy nie są przekonani, czy naprawdę tak było. Przekaz o językowym teście jest późny i najprawdopodobniej wyolbrzymia rzeczywiste represje. Łokietek musiał więc nie tylko jednoczyć ziemie, ale również naprawić swoje stosunki z Kościołem. I tutaj zaczyna się najciekawsza część historii. Jak przekonać papieża? W 1318 roku polscy możni i duchowni zebrani w Sulejowie postanowili rozpocząć wielką operację dyplomatyczną.
Do papieża Jana XXII w Awinionie pojechał biskup kujawski Gerward. Miał zdobyć zgodę na koronację. Problem polegał na tym, że przeciwko niej protestował Jan Luksemburski. Król Czech uważał się za spadkobiercę praw Przemyślidów i sam zgłaszał pretensje do polskiej korony.
Trzeba było więc przekonać papieża. Łokietek zrobił to bardzo po średniowiecznemu: dał papieżowi kilka dobrych powodów, żeby spojrzał na polskie starania życzliwiej. Pogodził się z Muskatą. Zgodził się na działalność inkwizytorów i pomoc w zwalczaniu herezji. I przede wszystkim zaproponował korzystniejszy dla papiestwa sposób płacenia świętopietrza. Dotąd daninę pobierano od gospodarstwa. Teraz Polacy mieli płacić denara od każdej głowy. Dla znajdującego się w Awinionie papiestwa pieniądze były argumentem, którego nie należało lekceważyć.
Czy Łokietek kupił sobie koronę? Powiedzieć, że pieniądze nie miały w tej sprawie znaczenia, byłoby nieprawdziwe. Jan XXII znalazł rozwiązanie godne zawodowego dyplomaty. Nie wydał Łokietkowi dokumentu mówiącego: „koronuj się na króla Polski”. Sformułował odpowiedź na tyle ostrożnie, żeby Polacy mogli potraktować ją jako zgodę, a jednocześnie żeby papież nie musiał otwarcie odrzucać pretensji Jana Luksemburskiego. Można powiedzieć: średniowieczna wersja „jestem za, a nawet przeciw”.
20 stycznia 1320 roku Łokietek został więc koronowany. W Krakowie. I właśnie od jego koronacji Kraków stał się miejscem koronacji kolejnych polskich monarchów. Problem Jana Luksemburskiego jednak nie zniknął. Rozwiązał go dopiero syn Łokietka – Kazimierz Wielki. I zrobił to metodą, którą jego ojciec z pewnością by docenił. Po prostu zapłacił. W 1335 roku Jan Luksemburski zrzekł się pretensji do polskiej korony w zamian za 20 tysięcy kop groszy praskich. Czyli 1,2 miliona groszy. To była prawdziwa fortuna.
Z Krzyżakami jednak pieniądze działały gorzej. Łokietek próbował odzyskać Pomorze Gdańskie zabrane przez Krzyżaków. Nie tylko mieczem. Także w sądzie. W 1320 roku rozpoczął się proces polsko-krzyżacki, a 10 lutego 1321 roku w kościele św. Mikołaja w Inowrocławiu ogłoszono wyrok. Krzyżacy mieli oddać Polsce Pomorze Gdańskie, zapłacić 30 tysięcy grzywien odszkodowania oraz pokryć koszty procesu w wysokości 150 grzywien. Łokietek wygrał. Tyle że Krzyżacy nie zamierzali ani oddawać Pomorza, ani płacić. Odwołali się od wyroku.
Sprawa przeszła więc w spadku na Kazimierza Wielkiego. W 1339 roku odbył się kolejny wielki proces – tym razem w Warszawie. Wyrok był dla Polski jeszcze bardziej spektakularny. Zakon miał zwrócić sporne ziemie i zapłacić 194 500 grzywien odszkodowania. To była niewyobrażalna kwota. Krzyżacy ponownie jednak zakwestionowali wyrok i apelowali do papieża. Ostatecznie Kazimierz zrozumiał, że od wyroku korzystniejszy będzie kompromis. W 1343 roku zawarł z Zakonem pokój kaliski. Polska odzyskała Kujawy i ziemię dobrzyńską, ale Pomorze Gdańskie pozostało w rękach Krzyżaków.
Łokietek korony nie zdobył więc wyłącznie pieniędzmi. Kazimierz również nie rozwiązał wszystkich problemów, wyciągając sakiewkę. Ale obaj doskonale rozumieli coś, o czym czasem zapominamy, patrząc na średniowiecze wyłącznie przez pryzmat bitew, rycerzy i zamków. W średniowiecznej polityce miecz był bardzo ważny. Ale sakiewka, dyplomata i dobry prawnik potrafili być równie skuteczni.
20 I 1320

