18 stycznia 1919 roku rozpoczęła się w Paryżu Konferencja pokojowa, która miała ustalić nowy porządek świata po zakończonej I Wojnie światowej. Wśród najważniejszych tematów konferencji był temat powołania do życia niepodległej Polski. W tym kontekście warto przypomnieć te trzy nazwiska: Wilson, House i Lord. Trzech Amerykanów, bez których polska delegacja w Paryżu podczas Konferencji Paryskiej miałaby znacznie trudniejsze zadanie.
Kiedy rozpoczynała się konferencja pokojowa w Paryżu, Polska istniała ponownie na mapie Europy zaledwie od kilku tygodni. Nie było jednak jeszcze wiadomo, jaka właściwie będzie ta Polska. Gdzie przebiegną jej granice? Czy otrzyma Gdańsk? Co stanie się ze Śląskiem, Wielkopolską, Galicją Wschodnią? Odpowiedzi na te pytania miały zapaść przede wszystkim w Paryżu.
I właśnie tam Polska miała kilku niezwykle ważnych amerykańskich sprzymierzeńców. Pierwszym był oczywiście Woodrow Wilson. 8 stycznia 1918 roku prezydent Stanów Zjednoczonych przedstawił Kongresowi swój program pokojowy. W trzynastym z jego słynnych czternastu punktów znalazła się Polska: miało powstać niepodległe państwo polskie obejmujące ziemie zamieszkane przez ludność bezspornie polską, z wolnym i bezpiecznym dostępem do morza. Po 123 latach zaborów sprawa polska stała się w ten sposób jednym z elementów oficjalnego programu pokojowego prezydenta Stanów Zjednoczonych.
Ale Wilson nie wymyślił swojej polityki wobec Polski w samotności. Drugim człowiekiem był Edward Mandell House, nazywany pułkownikiem House’em, choć żadnym pułkownikiem nie był. Był jednym z najbliższych doradców Wilsona. I przyjacielem Ignacego Jana Paderewskiego. Paderewski przekonywał House’a do polskich racji, a House przekonywał Wilsona. Po latach sam przyznał, że właśnie Paderewski sprawił, iż tak mocno zaangażował się w sprawę Polski.
Zespół ekspertów The Inquiry
To także House stał na czele niezwykłego zespołu ekspertów zwanego The Inquiry. Powstał on już we wrześniu 1917 roku, kiedy wojna jeszcze trwała, Niemcy były potęgą, a nikt nie wiedział, jak będzie wyglądała Europa po jej zakończeniu. Historycy, geografowie, prawnicy i ekonomiści przygotowywali dla amerykańskiej administracji raporty, analizy i mapy. Trzeba było odpowiedzieć na pytanie, którego wcześniej właściwie nikt w Waszyngtonie nie musiał sobie zadawać: jak powinna wyglądać mapa Europy, jeśli państwa centralne przegrają wojnę?
Wśród ekspertów Inquiry znalazł się trzeci z naszych Amerykanów. Robert Howard Lord. Miał zaledwie 33 lata, ale o Polsce wiedział więcej niż większość ludzi uczestniczących w konferencji pokojowej. Był historykiem Harvardu i specjalistą od Europy Środkowo-Wschodniej. Studiował między innymi w Berlinie, Wiedniu i Moskwie, odwiedził Warszawę i Lwów. A przede wszystkim jeszcze przed wojną napisał potężną pracę „The Second Partition of Poland” – „Drugi rozbiór Polski”.
Kiedy więc Amerykanie zaczęli przygotowywać się do konferencji pokojowej, Lord został jednym z najważniejszych ekspertów od spraw polskich. W amerykańskiej delegacji kierował sekcją zajmującą się Polską.
To było stanowisko znacznie ważniejsze, niż może się dzisiaj wydawać. Polacy przyjechali bowiem do Paryża z własnymi mapami, argumentami i żądaniami. Niemcy, Czesi, Ukraińcy i Litwini przyjechali ze swoimi. A zwycięskie mocarstwa musiały zdecydować, komu uwierzyć. Lord siedział po stronie tych, którzy przygotowywali materiały dla jednego z najpotężniejszych ludzi świata. W 1919 roku uczestniczył również w alianckich pracach dotyczących konfliktu polsko-ukraińskiego o Galicję Wschodnią. Próby doprowadzenia do rozejmu zakończyły się jednak niepowodzeniem.
Polacy nie chcieli zaakceptować rozwiązania, które w sytuacji zmieniającej się na froncie uznawali za niekorzystne. Wojna trwała więc dalej. Nie wszystko zresztą podczas konferencji potoczyło się po polskiej myśli. Polska nie otrzymała Gdańska. Powstało Wolne Miasto. O części spornych ziem miały zdecydować plebiscyty, o inne trzeba było jeszcze walczyć albo negocjować. Ale odrodzona Rzeczpospolita wyszła z konferencji paryskiej jako państwo uznane przez zwycięskie mocarstwa i z dostępem do Bałtyku.
Polacy zapamiętali ludzi, którzy im w tym pomagali. Woodrow Wilson otrzymał w Poznaniu park swojego imienia, a w 1931 roku odsłonięto tam ufundowany przez Paderewskiego pomnik amerykańskiego prezydenta. Edward House również doczekał się pomnika ufundowanego przez Paderewskiego. Stanął w 1932 roku w warszawskim Parku Skaryszewskim. Komuniści go zniszczyli. Po upadku PRL pomnik odbudowano i stoi tam do dziś.
Robert Howard Lord nie doczekał się pomnika. Dostał coś innego. Uniwersytet Jana Kazimierza we Lwowie nadał mu doktorat honoris causa, a Polska Akademia Umiejętności przyjęła go w poczet swoich członków.
A potem wydarzyło się coś zupełnie nieoczekiwanego. Lord przeszedł na katolicyzm. W 1926 roku, mając 41 lat i świetnie rozwijającą się karierę profesora Harvardu, zrezygnował z uniwersytetu i rozpoczął przygotowania do kapłaństwa. Trzy lata później przyjął święcenia. Człowiek, który podczas konferencji pokojowej pomagał ustalać granice odrodzonej Polski, resztę życia spędził jako katolicki duchowny. Zmarł w 1954 roku jako prałat.
Dziś nazwiska Wilsona i House’a można jeszcze znaleźć na polskich ulicach, placach i pomnikach. Nazwisko Roberta Howarda Lorda zna mało kto. A przecież w 1919 roku, kiedy nad stołem w Paryżu pochylano się nad mapą odradzającej się Polski, po amerykańskiej stronie stołu siedział człowiek, który naprawdę wiedział, czym były rozbiory i dlaczego Polska zniknęła z mapy Europy.
28 I 1919

